Metafor, bir varlığı ya da kavramı, aralarındaki benzerlikten yola çıkarak başka bir şeyin adıyla anlatmaktır. Örneğin “Sınıfın aslanı bugün sözlüye kalktı.” cümlesinde “aslan” kelimesi gerçek bir hayvanı değil, cesur ve güçlü bir öğrenciyi anlatır. Türk edebiyatında bu sanatın karşılığı istiare, Türkçe terimle eğretilemedir.

Metafor Ne Demek? Kısa Tanım ve Kelimenin Kökeni

Metafor kelimesi Yunanca kökenlidir ve “taşımak, bir yerden başka yere aktarmak” anlamına gelen bir sözcükten türemiştir. Bu köken, kavramın mantığını da iyi özetler: Bir kelimenin anlamı, benzerlik köprüsü kurularak başka bir şeye taşınır.

Metaforda karşılaştırma açıkça söylenmez. “Gibi”, “kadar”, “sanki” gibi benzetme sözcükleri kullanılmaz; okur ya da dinleyici benzerliği kendisi kurar. Metaforu etkileyici yapan da budur: Az kelimeyle güçlü bir imge oluşturur.

Kelimelerin güncel sözlük anlamlarını ve terimlerin Türkçe karşılıklarını kontrol etmek isterseniz Türk Dil Kurumunun resmî sözlük sitesine bakabilirsiniz: sozluk.gov.tr.

Metafor Örnek Cümleler

Tanımı somutlaştırmanın en kolay yolu örneklere bakmaktır. Aşağıdaki cümlelerde altta yatan benzetmeyi parantez içinde açıkladık:

• “Evin güneşi okuldan döndü.” (Neşe ve sıcaklık getiren çocuk, güneşe benzetilmiş; yalnızca “güneş” söylenmiş.)
• “Bu şehrin kalbi tarihî çarşıda atıyor.” (Şehrin en canlı yeri, insan bedenindeki kalbe benzetilmiş.)
• “Toplantıda bir tilki gibi değil, tam bir tilkiydi.” (Kurnaz kişi doğrudan tilki olarak anılmış.)
• “Zaman, elimizden kayıp giden bir kumdu.” (Zamanın geri tutulamaması, avuçtan akan kuma benzetilmiş.)
• “Rüzgâr pencerelerde ağlıyordu.” (Rüzgâr, ağlayan bir insana benzetilmiş; insan söylenmemiş, yalnızca “ağlamak” özelliği verilmiş.)
• “Sözleri yüreğime ok gibi saplanmadı, ok oldu saplandı.” (Kırıcı söz, oka benzetilmiş.)

Bu örneklerin ortak noktası şudur: Cümleyi kelimesi kelimesine okursanız anlam tuhaf kaçar. Çocuk güneş değildir, rüzgâr ağlamaz. Anlam ancak benzerlik fark edilince yerine oturur.

Metaforun Türleri

Klasik edebiyat bilgisinde istiare, benzetmenin hangi öğesinin söylendiğine göre ikiye ayrılır. Bu ayrımı bilmek, özellikle sınavlarda soru çözerken işe yarar.

Açık istiare (açık eğretileme)

Yalnızca benzetilen, yani “kendisine benzetilen” öğe söylenir. Asıl kastedilen şey cümlede yoktur.

Örnek: “Aslanlarımız düşmanı geri püskürttü.” Burada askerler kastedilir ama yalnızca “aslan” kelimesi kullanılır.

Kapalı istiare (kapalı eğretileme)

Asıl kastedilen öğe söylenir, kendisine benzetilen şey ise söylenmez; onun yalnızca bir özelliği verilir.

Örnek: “Dağlar başını eğmiş, sessizce bekliyordu.” Dağlar insana benzetilmiş, ama “insan” kelimesi geçmez; yalnızca “baş eğmek” ve “beklemek” gibi insana ait davranışlar dağa yüklenmiştir. Kapalı istiare bu yönüyle çoğu zaman kişileştirmeyle iç içe geçer.

Günlük dildeki yerleşik metaforlar

Bazı metaforlar o kadar sık kullanılmıştır ki artık mecaz olduğu fark edilmez. “Masanın ayağı”, “dağın eteği”, “kalbi kırılmak”, “fikir tohumu ekmek” bunlara örnektir. Dil bilimde bunlara genellikle yerleşik ya da ölü metafor denir. Gündelik konuşmamızın sandığımızdan çok daha fazla metafor içerdiğini bu örnekler gösterir.

Metafor ile Benzetme (Teşbih) Arasındaki Fark

En çok karıştırılan konu budur. Benzetmede (teşbih) iki şey açıkça karşılaştırılır ve çoğunlukla “gibi”, “kadar” gibi bir edat bulunur. Metaforda ise karşılaştırma örtülüdür.

• Benzetme: “Ali aslan gibi cesurdur.”
• Güçlü benzetme (teşbih-i beliğ): “Ali aslandır.”
• Metafor / istiare: “Aslan bugün yine kimseden korkmadı.”

Burada bir ayrıntıya dikkat etmek gerekir. Batı kaynaklı dil ve edebiyat çalışmalarında “Ali aslandır.” gibi cümleler de genellikle metafor sayılır. Türk edebiyatının klasik terminolojisinde ise benzeyen (Ali) ile benzetilen (aslan) birlikte söylendiği için bu bir güçlü benzetmedir. İstiare için iki temel öğeden yalnızca biri söylenmelidir. Okulda ya da sınavda hangi tanımın esas alındığına bakmak en doğrusudur.

Metafor, Ad Aktarması ve Kişileştirme Karşılaştırması

Söz sanatları birbirine yakın göründüğü için aşağıdaki tablo ayrımı netleştirmeye yardımcı olabilir:

Ad aktarmasında benzerlik yoktur; “Ankara” ile hükûmet arasında bir yer-kurum ilişkisi vardır. Metaforun ayırt edici özelliği ise her zaman bir benzerliğe dayanmasıdır.

Metafor Nerelerde ve Neden Kullanılır?

Metafor yalnızca şiirde karşımıza çıkmaz. Reklam sloganlarında, siyasi konuşmalarda, spor yorumlarında, hatta bilim anlatımında bile sık görülür. “Hücrenin enerji santrali” gibi ifadeler, soyut ya da karmaşık bir şeyi tanıdık bir görüntüyle açıklamak için tercih edilir.

Metaforun başlıca işlevleri şunlardır:

• Soyut bir duyguyu ya da düşünceyi somut bir görüntüye dönüştürmek
• Anlatımı kısaltıp yoğunlaştırmak
• Okurda duygusal bir etki bırakmak
• Karmaşık bir konuyu bilinen bir şey üzerinden kavratmak

Bir Cümlede Metafor Olup Olmadığını Anlamanın Pratik Yolu

Ödev ya da sınav sorusunda metaforu bulmakta zorlanıyorsanız şu adımları deneyin:

1. Cümleyi gerçek anlamıyla okuyun. Mantıksız ya da imkânsız bir durum varsa mecaz olabilir.
2. O kelimenin aslında neyi kastettiğini kendinize sorun.
3. Kastedilen şeyle kullanılan kelime arasında bir benzerlik var mı bakın. Benzerlik varsa metafora yaklaşıyorsunuz; yer, parça-bütün gibi başka bir ilişki varsa ad aktarması olabilir.
4. “Gibi”, “kadar” gibi bir benzetme sözcüğü varsa büyük ihtimalle benzetmedir.
5. Benzeyen ve benzetilen ikisi de söylenmiş mi kontrol edin. Yalnızca biri söylenmişse istiaredir.

Kendi yazınızda metafor kullanırken de ölçülü olmak işe yarar. Arka arkaya sıralanan metaforlar metni ağırlaştırabilir; yerinde seçilmiş tek bir güçlü imge çoğu zaman daha etkilidir.

Sıkça Sorulan Sorular

Metaforun Türkçesi nedir?

Metaforun Türk edebiyatındaki karşılığı istiaredir. Türkçe terim olarak ise eğretileme kelimesi kullanılır. Günlük dilde “mecaz” kelimesi de zaman zaman metafor yerine söylenir, ancak mecaz daha geniş bir kavramdır ve ad aktarması gibi başka sanatları da kapsar.

Metafor ne demek, örnekle kısaca açıklar mısınız?

Metafor, bir şeyi benzediği başka bir şeyin adıyla anlatmaktır. “Annem evimizin direğidir.” dendiğinde annenin evi ayakta tutan, destek olan kişi olduğu anlatılır; anne ile direk arasındaki benzerlik açıkça söylenmez, okur tarafından sezilir.

Her mecaz anlam metafor mudur?

Hayır. Metafor mutlaka benzerliğe dayanır. “Bütün okul bahçeye çıktı.” cümlesinde okul, öğrencileri anlatır; burada benzerlik değil yer-kişi ilişkisi vardır ve bu bir ad aktarmasıdır.

Deyimler metafor sayılır mı?

Birçok deyim kökeninde metafor barındırır. “Etekleri zil çalmak” ya da “burnu havada olmak” gibi deyimler bir benzetmeden doğmuştur. Ancak zamanla kalıplaştıkları için edebî analizlerde genellikle ayrı bir başlık olarak, deyim olarak ele alınırlar.